Współpraca gospodarcza Polski z Białorusią

Białoruś jest ważnym partnerem współpracy gospodarczej Polski na Wschodzie, pomostem między Polską a Rosją i szerzej między Unią Europejską a ważnymi krajami Wspólnoty Niepodległych Państw. Ostatnie ochłodzenie w polsko-białoruskich stosunkach politycznych nie wpływa jak dotychczas na spadek poziomu współpracy, jednak tworzy takie niebezpieczeństwo na przyszłość. Już dzisiaj widać spadek liczby uczestników na wystawach dofinansowywanych przez Ministerstwo Gospodarki i innych przedsięwzięciach promocyjnych organizowanych na Białorusi. Stosunki Polski z Białorusią są utrudnione również z powodu stanu jej gospodarki i państwowego systemu zarządzania. Co prawda oficjalnie podawane przez Ministerstwo Statystyki i Analizy RB wskaźniki rozwoju Białorusi są dobre, to jednak za tymi średnimi wskaźnikami kryją się obszary negatywnych wyników i zjawisk.

Warto zauważyć, że tempo wzrostu PKB w 2007 r. wynosiło w Białorusi 6,9%, w Polsce 6,5%, na Ukrainie 6,9%. Należy przyznać, że władze białoruskie efektywnie wykorzystują położenie geopolityczne tego kraju, koniunkturę na rynkach światowych oraz ukształtowaną jeszcze za czasów ZSRR specjalizację gospodarki i administracyjny system zarządzania nią.

Za 9 miesięcy ubiegłego roku inflacja na Białorusi była wciąż wysoka i wyniosła 104,6% a realne dochody ludności wzrosły w tym okresie o 15,6%.

Obok rentownego przemysłu paliwowego i chemicznego, przedsiębiorstw przesyłu tranzytowego gazu i ropy naftowej oraz wielkich zakładów przemysłu maszynowego występuje znaczna liczba przedsiębiorstw deficytowych (obecnie około 20%), które nie bankrutują jednak dzięki przepływowi za pośrednictwem budżetu państwa i systemu bankowego środków finansowych z przedsiębiorstw rentownych do nierentownych. (Według standardów międzynarodowej księgowości liczba deficytowych przedsiębiorstw byłaby zdecydowanie wyższa.) Charakterystycznym zjawiskiem jest również znaczny stan zapasów wyprodukowanych wyrobów na fabrycznych składach, co powoduje brak płynności finansowej wielu białoruskich przedsiębiorstw (i zawyżoną o te zapasy wartość PKB). Zużycie aktywnych środków trwałych w gospodarce oceniane jest na ponad 80%. Znaczna jest materiałochłonność i energochłonność wyrobów oraz niska jakość wielu z nich, zwłaszcza w warunkach braku konkurencji oraz środków finansowych dla inwestowania i modernizacji zakładów. Zamiast koniecznych reform władze białoruskie utrzymują administracyjną ochronę rynku przed konkurencyjnymi wyrobami z importu. Powstaje w ten sposób błędne koło, gdyż na skutek takich działań przedsiębiorstwa rodzime, nie zmuszane do poprawy jakości i konkurencyjności produkowanych wyrobów, mają trudności ze zbytem swojej produkcji, rosną zapasy gotowej produkcji itd.

Brak jest postępów w prywatyzacji, przeciwnie notuje się proces upaństwawiania gospodarki poprzez różnego rodzaju działania zmierzające do podporządkowania przedsiębiorstw niepaństwowych władzom administracyjnym.

Klimat inwestycyjny na terenie Białorusi jest niekorzystny dla zagranicznych inwestorów ze względu na system sterowania gospodarką, skomplikowane i często zmieniane prawo gospodarcze, złożone i czasochłonne procedury rejestracyjno-zezwalające, fiskalny charakter państwa, nieprzewidywalność postępowania władz ustawodawczych i wykonawczych w odniesieniu do polityki gospodarczej. W wyniku tego napływ zagranicznych inwestycji jest znikomy. Taki stan gospodarki białoruskiej może być stabilny dopóki trwa finansowanie jej ze strony Rosji (w formie sprzedaży tańszych surowców), a na rynkach światowych trwa koniunktura na surowce energetyczne i paliwa. Władze białoruskie nie dostrzegają jednak możliwych zagrożeń, nie reformują upolitycznionej gospodarki, chociaż czas jest do tego korzystny, a sam proces reform nieunikniony.

W okresie wzrostu cen na surowce energetyczne i produkty przetwórstwa ropy naftowej na rynkach światowych, Białoruś korzystając z zakupu w Rosji surowców po cenach niższych niż światowe, (przede wszystkim gazu i ropy naftowej), eksportuje po przetworzeniu w dwóch (Mozyr i Nowopołock) utrzymywanych w dobrym stanie rafineriach i innych zakładach przemysłu chemicznego produkty przetwórstwa ropy naftowej, nawozy azotowe głównie na rynki Unii Europejskiej, w tym Polski oraz energię elektryczną, sól potasową po cenach światowych co przynosi jej duże korzyści. Tę pomoc dla Białorusi ze strony Rosji niezależni eksperci oceniają na około 2 mld USD rocznie. Drugą specjalizacją eksportową Białorusi jest przemysł maszynowy, który sprzedaje głównie na rynek Rosji i innych krajów WNP takie wyroby jak samochody ciężarowe, ciągniki rolnicze i drogowe, maszyny rolnicze, lodówki, pralki, telewizory, sprzęt komunalny. Ważną dziedziną eksportu do Rosji są wyroby przemysłu spożywczego.

Równocześnie wzrastają obroty handlowe z Unią Europejską i to w takim tempie, że wzrasta udział UE w obrotach handlowych Białorusi, a spada z Rosją.

Białoruś dysponuje czynnikami, które sprzyjają rozwojowi stosunków gospodarczych z zagranicą w obecnych warunkach. Wymienić tu należy obok położenia geopolitycznego występujące nisze rynkowe i zapotrzebowanie na wiele nie produkowanych wyrobów zaopatrzeniowych i inwestycyjnych, potrzeby modernizacji technicznej i technologicznej gospodarki, korzystne warunki inwestowania na terenie specjalnych stref ekonomicznych, dobrą infrastrukturę techniczną, tanią siłę roboczą i takie czynniki jak: energia elektryczna, paliwa, woda, a także większa solidność w realizowaniu umów i kontraktów w porównaniu do przedsiębiorstw innych państw wschodnich.

Polska na tle innych państw posiada szczególne predyspozycje do rozwijania stosunków gospodarczych z Białorusią. Wymienić tu należy przede wszystkim: sąsiedztwo, podobieństwo kultury, religii, mentalności, języka, więzi rodzinne lub dawne kontakty osobiste. Ważna jest wzajemna znajomość gospodarek, prawa gospodarczego, mechanizmów i instrumentów polityki gospodarczej. Potrafimy w praktyce wykorzystywać istniejący potencjał współpracy, dobrze współpracować z administracją gospodarczą i samorządową.

Miarą stosunków gospodarczych Polski z Białorusią są obroty w handlu wzajemnym. Od trzech lat kształtują się one w fazie dynamicznego wzrostu, przy czym saldo jest nadal niekorzystne dla Polski. Wynika to ze struktury białoruskiego eksportu do Polski, w której od lat dominuje eksport produktów przetwórstwa ropy naftowej, sól potasowa, gaz i cement. Należy podkreślić znaczenie wzrostu cen paliw na wyniki w handlu z Białorusią. To właśnie czynnik cenowy wpłynął na ukształtowanie się niekorzystnego salda dla Polski.

W strukturze polskiego eksportu dominują maszyny i urządzenia mechaniczne, sprzęt elektryczny i części do nich, zwierzęta żywe, produkty pochodzenia zwierzęcego i roślinnego. Aktualnie Polska znajduje się na 5 miejscu w obrotach handlowych z Białorusią po Rosji, Holandii, RFN i Ukrainie, a w imporcie białoruskim na 4 miejscu po Rosji, RFN i Ukrainie. Natomiast Białoruś znajduje się w trzeciej dziesiątce partnerów handlowych Polski (24 miejsce w imporcie i 22 miejsce w eksporcie).

Na Białorusi działa aktualnie ponad 350 firm z udziałem polskiego kapitału, które często wywołują i zwiększają polski eksport nie tylko na Białoruś, ale i do innych krajów Wschodu.

Aktualne i perspektywiczne kierunki współpracy gospodarczej i polskiego eksportu, inwestycji na rynki Białorusi wynikają zarówno z dotychczas ukształtowanej struktury współpracy, głównie handlu zagranicznego, jak i aktualnych oraz nowych potrzeb obydwu gospodarek. Podkreślić należy planowanie potrzeb białoruskiej gospodarki w formie państwowych programów rozwoju poszczególnych sektorów i gałęzi. W realizacji tych programów poszukiwać należy głównych kierunków współpracy Polski z białoruską gospodarką. Szczególnie ważne tematy współpracy w kontekście wyżej wymienionych czynników to:

• rolnictwo i wyżywienie - dostawa technologii, środków produkcji, surowców rolniczych;
• przemysł rolno-spożywczy - dostawa technologii, maszyn i urządzeń, artykułów spożywczych;
• budownictwo - dostawa materiałów budowlanych, technologii, maszyn i sprzętu budowlanego, wykonawstwo budowlane;
• energetyka - współpraca w zakresie dywersyfikacji zaopatrzenia w energię elektryczną i cieplną, współpraca w zakresie obniżania energochłonności białoruskiej gospodarki, strat energii cieplnej, budowa systemów energetycznych w oparciu o miejscowe paliwa i odnawialne źródła energii;
• przesył tranzytowy gazu, ropy naftowej i paliw oraz energii elektrycznej, wykorzystanie białoruskich magazynów gazu, budowa elementów infrastruktury technicznej linii przesyłowych, włączanie Białorusi w proces budowy systemów przesyłu mediów omijających Rosję i ze źródeł pozarosyjskich;
• turystyka - intensyfikacja turystyki przyjazdowej do Polski z Białorusi oraz wyjazdowej na Białoruś zwłaszcza do miejsc związanych z pamiątkami po Rzeczypospolitej Obojga Narodów i wielkich Polakach, a także z wykorzystaniem walorów przyrodniczych Białorusi.

W wielu przypadkach należy wykorzystywać terytorium Białorusi, zwłaszcza Wolnych Stref Ekonomicznych do uruchamiania produkcji towarów z przeznaczeniem na rynek białoruski i rosyjski. Jak jest to korzystne dowodzi przykład firmy "Inco-Ford" z WSE w Brześciu, która sprowadza z Polski surowiec mięsny do przerobu, a ostatnio pisklęta do uruchomionej fermy drobiu. Powoduje to nie tylko rentowną działalność firmy, ale i wzrost polskiego eksportu. Stosowane ulgi podatkowe i celne, brak cła w przypadku sprzedaży na rynki WNP przetworzonego w określonym stopniu surowca polskiego określają perspektywiczność tej formy współpracy.

Białoruś pozostanie dla Polski dogodnym partnerem w zakupach paliw płynnych, gazu, soli potasowej, cementu, drewna, sprzętu komunalnego, budowlanego itd. Możliwy jest także rozwój wspólnej produkcji za przykładem montażu w Polsce ciągników MTZ, czy samochodów Lublin-3 w Mińsku. Ten ostatni przykład jest szczególnie godny naśladowania. Wyroby przemysłu polskiego bowiem, po ich dostawie na rynek białoruski drożeją w stosunku do ceny zakładowej często o 100% i więcej. Wynika to z kosztów cła, VAT, kosztów transportu, certyfikacji, marży hurtowej i detalicznej, podatku obrotowego od towarów importowanych. W przypadku zaś produkcji na Białorusi z udziałem komponentów białoruskich część ww. kosztów można wyeliminować a w przypadku uzyskania białoruskiego certyfikatu pochodzenia można taki wyrób eksportować do krajów WNP bez cła. W sumie perspektywy rozwoju współpracy są obiecujące pod warunkiem, że ulegać będą poprawie równolegle także stosunki polityczne.