Unijno-narodowa pomoc dla Polskiego rolnictwa (2004-2007)

Dopłaty, zwane potocznie „bezpośrednie” lub „obszarowe” wprowadzono dla gospodarstw rolnych naszego rolnictwa po raz pierwszy w roku przystąpienia do Unii Europejskiej, 2004. W terminologii polskiej są to „dopłaty” lub „płatności”. W terminologii unijnej są to subwencje i tak prawidłowo powinno się je nazywać. Unia stosuje wyłącznie termin subwencje. Nawet w funduszach przedakcesyjnych typu Phare czy Sapard, czy innych również stosowano termin subwencje. Należałoby również i u nas powrócić do terminu subwencje lub dotacje, gdyż faktycznie są to dotacje. Akcesję poprzedzał 10-letni okres przygotowawczy, w którym w miarę zbliżania się do członkostwa występowało coraz więcej unijnych warunków tzw. wymogów przygotowawczych. Do głównych należało opracowanie ewidencji gospodarstw rolnych – przyszłych subwencjonobiorców, a także rejestr zwierząt gospodarskich oraz wskazanie podmiotu gospodarczego, który po akcesji pełniłby funkcje unijnej agencji płatniczej. Tak wyodrębniona z unijnymi uprawnieniami agencja państwowa pełniłaby obsługę przedmiotową unijnych subwencji kierowanych na dofinansowywanie różnorodnych celów/ zadań gospodarczych rolnictwa indywidualnego, grupowego i instytucjonalnego.

Warunki poprzedzające unijne subwencje

W traktacie rolnym przyjęto, że dla nowych 10 krajów członkowskich, w tym dla Polski, które przystąpiły do Unii w roku 2004, subwencje bezpośrednie do gruntów rolnych będą stanowić, ustalonym harmonogramem, pewien procentowy poziom wyrażany w stosunku do stosowanego na dzień 30 kwietnia 2004 roku poziomu dopłat występującego w starych krajach członkowskich Unii. Za pierwszy 2004 rok członkowski przyjęto, że kraje te otrzymają dotacje na poziomie 25% poziomu dotychczas unijnego, i że będzie on wzrastał corocznie w latach 2004–2007 o 5%, a w dalszych latach 2008–2013 już o 10% corocznie, do osiągnięcia w roku 2013 pełnego 100% poziomu starych krajów. Po roku 2013 nastąpi ujednolicenie poziomu dopłat w całej Unii. Wtedy już wszystkie 27 krajów będą miały jednolity poziom subwencji rolnych, jeśli w międzyczasie nie zostanie on zreformowany. W całym okresie 2004–2012 nowe kraje członkowskie mogą uzupełniać subwencje unijne środkami z własnego budżetu i Polska takie rozwiązanie stosuje. Firmy obce czy to przemysłowe mogą otrzymywać dopłaty/subwencję pomocową wyłącznie ze środków pochodzących z puli unijnej pomocy. Do najtrudniejszych zadań, jakie musieliśmy wykonać przed przystąpieniem do Unii należało sporządzenie ewidencji o charakterze baz informacyjnych obejmującej rejestr zwierząt gospodarskich i rejestr gospodarstw rolnych, do których miała być kierowana unijna i narodowa subwencja rolna. Kolczykowanie zwierząt (bydła) odbyło się całkowicie na koszt państwa, w części na koszt unijnej pomocy z programu Phare. Koszt tego kolczykowania zamk ął się kwotą około 160 mln zł, a kolczyki pochodziły wyłącznie z importu, bo o ich produkcji w kraju zawczasu nie pomyś lano. Dotychczasowe pełne koszty obsługi rejestru zwierząt wyniosły około 400 mln złotych i obecnie nadal pochłaniają rocznie ok ło 100 mln złotych. Operację kolczykowania zwierząt gospodarskich, poza końmi, należy uznać za dodatkowy rodzaj subwencji. Po 2005 roku rolnicy sami kupują kolczyki i kolczykują swoje zwierzęta, choć państwo nadal je importuje, ponosząc zbędne wydatki dewizowe. Elektroniczna baza rejestrowania stanu zwierząt gospodarskich mimo poniesionych kosztów, które na koniec 2007 roku wyniosły około 150 mln łotych, nadal sprawnie nie funkcjonuje, gdyż służba weterynaryjna nie ma obowiązku bieżącego i rzetelnego podawania stanu żywej zwierzyny i danych o jego zmienności, ubytku, np. uboju, eksportu czy padnięcia. Drugi warunek – rejestru gospodarstw rolnych jako pomocobiorców, choć budowany od 2002 roku nadal w całości nie został sporządzony, mimo iż kosztował dotychczas ponad 1,7 mld zł w kosztach poza łacowych i osobowych. Samo jego roczne utrzymanie wyrażone ponoszonym kosztem wynosi około 3,5 mln zł. W rejestrze elektronicznym gospodarstw rolnych prowadzonym przez uprawnioną rządową agencję płatniczą występują gospodarstwa rolne, które korzystają z dopłat, a nawet te, które tytułem sankcji, tych dopłat mogły czy były pozbawione przez 3-letni okres. W procesie tworzenia tego rejestru, który miał być wykonany w ciągu 2 lat, a jest budowany już 7. rok i jeszcze będzie tworzony przez dalsze trzy lata, występują róż norodne trudności, których dawno być nie powinno. W terminologii prawnej mamy aż siedem definicji gospodarstw rolnych i to wzajemnie się wykluczających. W starych krajach unijnych występuje jeden typ prawny gospodarstwa. W budowanym rejestrze elektronicznym gospodarstw rolnych, poza identyfikac ą imienną i kodową (pesel) rolnika, czy podmiotu rolnego występuje nadany mu przez Agencję, jego stały, liczbowy numer agencyjny, numer NI P i obszar powierzchni rolnej oraz kwota dopłat w danym roku oraz regon. Ten ostatni wykazano dla wszystkich instytucjonalnych gospodarstw rolnych, a w częś ci również dla ujętych w rejestrze rolników indywidualnych (bo z wymogu jego uzupełnienia bezmyślnie zrezygnowano), choć wszyscy rolnicy nawet bezwiednie go posiadają. Regon posiadają wszystkie instytucjonalne gospodarstwa rolne, w większości są to spółki nierolnicze, które kombinacyjnie posiadają grunty rolne dla wyłudzania, choć prawnie, różnorodnych subwencji unijno-narodowych (obow ązek wprowadzania i nadawania regonu gospodarstwom rolnym nałożył rząd w 1995 r. na wniosek ówczesnego premiera Waldemara Pawlaka). Tak zbudowany rejestr może i powinien służyć służbom celnym, podatkowym, statystycznym, ubezpieczeniowym, przede wszystkim KR US, samorzą dom, organom sprawiedliwości, całemu sektorowi rolnictwa, a także opinii publicznej. Tym bardziej, że Unia nałożyła wymóg podawania do publicznej wiadomości każdego pomocobiorcy unijnej subwencji niezależnie od jej rodzaju i pobranej kwoty. Tymczasem rejestr służy obecnie tylko celom unijnym, głównie sprawozdawczym i kontrolnym. Z rejestru wiadomo jaką kwotę (ale tylko dopłat bezpośrednich) i od jakiej powierzchni rolnej pobrało dane rolne gospodarstwo, indywidualne i instytucjonalne. Ma on podział terytorialny, w układzie administracyjnym kraju, czyli od miejscowości/ wsi na obręb gminy, potem powiatu, a także województw. Dzięki temu służby rolne i samorządowe mogą mieć znaczącą wiedzę na temat oddziaływania państwa na przemiany w rolnictwie. Układ regionalny rejestru gmina-powiat jest niezwykle cenną bazą, z której obecnie z największą troską korzystają gminne banki spółdzielcze. Po zakończeniu wszystkich prac przy tworzeniu rejestru gospodarstw, będzie obejmował on pełny zapis aktualnych danych liczbowych o kwotach pomocy państwa przyznanych każ demu gospodarstwu rolnemu w danym roku z wszelkich tytułów np. dopłat bezpośrednich, funduszy strukturalnych, kredytów preferencyjnych, które państwo subwencjonuje (w 50% ich rynkowej stopy procentowej), rent strukturalnych, funduszy rybnych itp. Pozwoli też na przeprowadzanie kontroli terenowej obszaru rolnego objętego subwencją pod względem dobrej kultury rolnej (czy pole zaorane) zasiane, plon zebrany, a np. łąka wykoszona oraz do pomiaru faktycznej powierzchni rolnej zajętej np. pod uprawę danej rośliny. W każdym roku losowo musi być skontrolowanych minimum 5% gospodarstw, z zaleceniem corocznego zwiększenia tego progu. Obecnie kontrolujemy 8% gospodarstw rolnych pobierających subwencje unijne i narodowe z budżetu państwa.

Unijno-narodowe zasady dotowania rolnictwa

W pierwszym roku unijnego członkostwa w 2004 r. gospodarstwa rolne zgłaszały do określonej agencji płatniczej zamiar korzystania z unijnej pomocy, aby można było określić zakres przyszłej pomocy z budżetu państwa. Za pierwszy kalendarzowy rok członkowski dopł aty/subwencje rolne otrzymało 1.390.463 gospodarstw rolnych o łącznej powierzchni rolnej 13.008.586 ha. Łączna subwencja/ dopłata wynio ła 6.331.186.857 złotych, ze średnią wynikową dopłaty za 1 ha w kwocie 487 zł. Ten pierwszy rok dopłat ujawnił faktyczną strukturę rolną w naszym kraju, strukturę obszarową gospodarstw indywidualnych i instytucjonalnych oraz wszelkiego rodzaju spółek krajowych i obcych. (Za gospodarstwo rodzinne przyjęto u nas przed majem 2004 roku gospodarstwo do 300 ha). Według rejestru dopłat/subwencji gospodarstwa o powierzchni uprawowej od 301 – 500 ha stanowiły 4,3% powierzchni uprawowej, od 501 do 1000 ha – 4,3% od 1000 do 3000 ha – 3,7%, a o powierzchniod 3001 i więcej (największy obszar zarejestrowanego gospodarstwa wyniósł 12396 ha) – 1,3%. Gospodarstwa wielkoobszarowe powyżej 301 ha stanowiły więc 12,8% ogólnej powierzchni dopłat, a w stosunku do ogólnej kwoty wypłat pomocy uzyskały już 13,9%, co prezentuje tabela 1. Obrazuje ona przedziały obszarowe gospodarstw, ich łączną powierzchnię rolną, wypłacone kwoty subwencji, oraz liczebn ść pomocobiorców. W roku 2004 mieliśmy 398 pomocobiorców/gospodarstw o powierzchni uprawowej powyżej 1000 ha. W 2007 r. gospodarstwa o powierzchni powyżej 301 ha, a było ich 7246, uzyskały z unijnych funduszy bezzwrotną pomoc finansową w wysokości 1.124.718.709 złotych. W trzyletnim okresie członkowskim struktura obszarowa gospodarstw nie uległa poważniejszej zmianie, wzrosła natomiast w 2006 r. liczba pomocobior ów indywidualnych, głównie z pierwszych przedziałów obszarowych, gospodarstw najmniejszych. W roku 2006 małe gospodarstwa rolne o powierzchni 1–10 ha stanowiły 79,2% ogólnej liczby, a w pobranych subwencjach stanowiły tylko 34,7% wszystkich gospodarstw, które uzyskały dopłaty. Rozumując terminologią prawną gospodarstwa rodzinne zajmowały ponad 90% rolnego obszaru objętego dopłatą.

Tabela 1. Struktura obszarowa gospodarstw rolnych korzystających z płatności obszarowych w latach 2004–2006

-

-

-

opracował: dr Ryszard Ślązak

Płatność subwencji narodowo-unijnej

Na płatności obszarowe tzw. bezpośrednie składała się jednolita płatność obszarowa/JPo/ finansowana w całości z unijnej dotacji przeznaczona dla użytkowników gruntów rolnych utrzymywanych w dobrej kulturze rolnej, a także uzupełniająca płatność obszarowa przyznawana do powierzchni uprawowej wybranych roślin i finansowana w części z dotacji unijnej i krajowej oraz dodatkowej dopłaty do powierzchni uprawowej chmielu. dopłaty do upraw chmielu w całości są finansowane z dotacji narodowej, z budżetu państwa. W roku 2005 pierwszy raz wprowadzono dopłaty do upraw roślin energetycznych (wierzba i róża bezkolcowa) ze środków budżetu państwa. stawka dopłat do 1 ha wynosiła 217,32 zł/ha. Wypłacono pomoc 209 ich producentom o powierzchni uprawowej 3732,5 ha, na kwotę 789.2304 złotych. Średnio uprawa tych roślin na jedno województwo wyniosła 373 ha. W następnych latach wzrosła liczba ich producentów, wzrósł obszar uprawowy i wzrosła kwota dopłat z budżetu narodowego. roślin tych wciąż jeszcze mało uprawiamy. W roku 2007 wprowadzono dopłaty do upraw roślin przeznaczonych na paszę, a uprawianych na trwałych użytkach zielonych jako tzw. płatności zwierzęce. dopłatami/subwencją objęto te grunty rolne, które były w dobrej kulturze rolnej, czyli uprawowe, orne, trwałe użytki zielone, trwałe plantacje, a także ogródki przydomowe. Uprawnionym do otrzymywania subwencji jest rolnik, który posiada grunt określony geodezyjnie w działce rolnej lub działkach geodezyjnych o powierzchni nie mniejszej niż 1 ha wchodzące w skład gospodarstwa rolnego, jako zwarty obszar gruntu rolnego, na którym jest prowadzona jedna grupa roślin o powierzchni nie mniejszej niż 0,1 ha, grunty, które utrzymuje zgodnie z wymogami rolnymi, który uzyskał numer ewidencyjny w agencji płatniczej obsługującej ten rodzaj unijnej pomocy rolnictwu. Wnioski pomocobiorcy składają w określonym terminie, w okresie marzec-czerwiec każdorocznie terminy te są ściśle, określone i podawane do publicznej wiadomości. Przekroczenie terminu jest objęte sankcją prawną o skutkach finansowych, np. przekroczenie do 25 dni, skutkuje obniżeniem subwencji o 1 proc. za każdy dzień zwłoki, natomiast po 25 dniach skutkuje odmową przyznania płatności. W miarę upływu lat członkowskich, procedury powinny być, poprzez doświadczenie praktyki weryfikowane i upraszczane, poprawnie i skrótowo redagowane. tak np. w roku 2006, pomocobiorca do wniosku załączał oznaczenie graficzne podziału działki geodezyjnej na działki rolne, na których zaznaczał rodzaj uprawianej rośliny. Wcześniej, bo w roku 2004 rolnik/pomocobiorca dostarczał wypis z ewidencji gruntów wraz z obrysem oznaczonych działek geodezyjnych, które na koszt państwa otrzymywał od służb geodezyjnych starostwa. koszt tych zwolnień był szacowany na około 200 mln złotych w skali kraju i ten wydatek budżetowy jest zaliczany do ogółu subwencji udzielonych rolnictwu.

Subwencje wypłacone gospodarstwom rolnym

Dla sektora rolnego subwencje unijne występująwdopłatachbezpośrednich do gruntów uprawowych oraz uzupełniające dopłaty bezpośrednie do uprawy kilku roślin, w funduszach strukturalnych – wspólnej polityki rolnej, w programie specjalnym na rzecz rozwoju rolnictwa i obszarów rolnych (sapard), w rentach strukturalnych – za zdanie gospodarstwa następcy i przejście rolnika na emeryturę, czy też z programu przedakcesyjnego Phare, zakończonego realizacyjnie w roku 2005, a jeszcze nie rozliczonego przez komisję europejską z Polską. Ponadto gospodarstwa rolne nadal uzyskują subwencję w dofinansowaniu 50 procent rynkowej stopy odsetkowej od kredytów preferencyjnych, rocznie około 400 mln złotych. (tabela 2). subwencje odsetkowe są udzielane do dwunastu rodzajów zadań realizowanych przez gospodarstwa rolne finansowane kredytami bankowymi, o wolnorynkowej stopie procentowej. Połowę rynkowej stopy procentowej płaci rolnik/ gospodarstwo, a drugie 50% pokrywa/ płaci państwo. ta stopa procentowa jest określana na poziomie 1,5 punkta procentowego powyżej stopy redyskontowej ustalanej przez nbP, wykres 1.

Wykres 1. zmiany stopy redyskontowej w latach 2001–2007

-

Objaśnienie: stopy redyskontowe według daty zmian 1.03.2001 – 20,5%, 29.03.2001 – 19,5%, 28.06.2001 – 18,0%, 23.08.2001 – 17,0%, 25.10.2001 – 15,5%, 29.11.2001 – 14,0%, 31.01.2002 – 12,0%, 26.04.2002 – 11,0%, 30.05.2002 – 10,5%, 27.06.2002 – 10,0%, 29.08.2002 – 9,0%, 26.09.2002 – 8,5%, 24.10.2002 – 7,75%, 28.11.2002 – 7,5%, 30.01.2003 – 7,25%, 27.02.2003 – 6,75%, 27.03.2003 – 6,5%, 25.04.2003 – 6,25%, 29.05.2003 – 6,0%, 26.06.2003 – 5,75%, 1.07.2004 – 6,25%, 29.07.2004 – 6,5%, 26.08.2004 – 7,0%, 31.03.2005 – 6,5%, 28.04.2005 – 6,0%, 30.06.2005 – 5,5%, 28.07.2005 – 5,25%, 1.09.2005 – 4,75%, 1.02.2006 – 4,5%, 1.03.2006 – 4,25%, 26.04.2007 – 4,5%, 28.06.2007 – 4,75%, 30.08.2007 – 5,0%, 29.11.2007 – 5,25%. źródło: dane NBP; opracował: dr ryszard Ślązak

Tabela 2. Unijna pomoc finansowa w dwóch zadaniach modernizacyjnych dla rolnictwa, w latach 2004–2007

-

-

opracował: dr Ryszard Ślązak

Wykorzystywanie tych kredytów przez gospodarstwa rolne, obrazuje tabela 3. rocznie gospodarstwa rolne uzyskują kredyty w łącznej kwocie ponad 3 mld złotych, do których państwo dopłaca odsetki w kwocie ponad 450 mln złotych. w dotychczasowym, 14-letnim okresie udzielania tych kredytów, uzyskało je 381 000 gospodarstw na łączną kwotę około 27 mld złotych, do których budżet dopłacił aż ponad 7,3 mld złotych. do najważniejszych z kredytowanych i subwencjonowanych zadań należy kredytowanie zakupu gruntów przez młodych rolników oraz kredyty

Tabela 3. dopłaty budżetowe (subwencje) do kredytów preferencyjnych dla gospodarstw rolnych w latach 1994–2007 (w tysiącach zł)

-

Uwaga, kredyty podano w starym, nie korygowanym układzie rodzajowym.

opracował: dr Ryszard Ślązak

na cele inwestycyjne tych gospodarstw. Dotowanie rolnictwa w stopie kredytowej, niezależnie od innych rodzajów subwencji unijno-narodowej powinno trwać dalej i być skoncentrowane w spółdzielczości bankowej. znaczna część tych kredytów jest wykorzystywana przez firmy obce, zagraniczne, które nie powinny korzystać z subwencji naszego państwa. należałoby oczekiwać od administracji rolnej skorygo wania dotychczasowej statystyki rolnej dla wyodrębniania we wszystkich tytułach pomocy/subwencji podmiotów krajowych i zagranicznych. Powinno to służyć przestrzeganej konsekwentnie zasadzie równych szans, gdyż do tychczas podmioty rodzime odczuwają faworyzowanie, również w kryteriach finansowych, firm obcych.

Technika płatności unijnej subwencji

Unijne zasady stosowania subwencji ze źródeł unijnych są ściśle określone szczegółowymi regułami technik płacowych i procedur kontroli. kwota dopłat z puli unijnej dotacji dla pomocobiorcy może być przesyłana tylko na jego rachunek bieżący w banku. Więk szość indywidualnych pomocobiorców

-

rolnych posiada takie rachunki (zwane rachunkami rolnika) w bankach spółdzielczych, przeważnie gminnych. W prowadzenie tych rachunków niemal siłą usiłowały wedrzeć się banki zagraniczne, które nie dość, że obsługują wszystkie firmy zagraniczne działające w Polsce, to jeszcze usiłowały przejąć do bieżącej obsługi i ten sektor łatwych i nie pracochłonnych przepływów kapitałowych. W tym celu usiłowały one wymusić na różnych organach państwowych przyjęcie zasady tzw. rozkontyngentowania obsługi unijnych funduszy, tak aby każdy bank zagraniczny dostał do dalszej obsługi pewną kwotę środków finansowych, przeznaczonych dla unijnych pomocobiorców, które dany bank przekazywałby pomocobiorcom i to pod warunkiem przeniesienia do niego swojego rachunku bieżącego. W praktyce oznaczałoby to odebranie bankom polskim ich klientów, pomniejszenie zakresu ich pracy, zatrudnienia, zdolności do kredytowania ludności i gospodarstw rolnych. Praktyką banków obcych działających w naszym kraju jest wypieranie banków krajowych z ich rynku narodowego, gdyż niemal zawsze udzielanie jakiegokolwiek kredytu polskiemu podmiotowi gospodarczemu, uzależniają one (na ogół ustnie), od przeniesienia rachunku bieżącego dla przejęcia całości finansowej obsługi, a tym samym i całkowitej nad nim kontroli Tymczasem wzorem wielu krajów unijnych rolnictwo powinno być bankowo obsługiwane przez bank państwowy lub przez bankowość spółdzielczą. W latach 1977–2007, kiedy banki obce weszły do naszego kraju i rozpoczęły kredytowanie rolnictwa, tylko z tytułu dosubwencjonowania stopy kredytowej w odsetkach od kredytów preferencyjnych zarobiły na dotacjach rządowych aż 3,5 mld złotych, podczas gdy polskie banki tylko 900 mln złotych. W obecnych warunkach większość instytucji państwowych jest rachunkowo i bieżąco obsługiwana przez banki obce, które rocznie mają do czasowej dyspozycji kapitał szacowany na około 500 mld złotych. od jego obsługi pobierają różnorodne opłaty, w części mają ten kapitał jako czasowo wolny na własne cele kredytowe, czy spekulacje giełdowe, bądź obligacyjne czy też na operacje deweloperskie W zawrotnym tempie rosną im sumy bilansowe, zyski i płace, a budżet państwa coraz bardziej jest zadłużony. Wszelkie środki unijne kierowane do Polski powinny być gromadzone na rachunku ministerstwa finansów w nbP i z niego dopiero kierowane bezpośrednio na rachunek krajowego pomocobiorcy w danym banku spółdzielczym bądź innym, tak jak to jest obecnie wyjątkowo dokonywane w odniesieniu do dopłat bezpośrednich, które bezpośrednio z nbPsą kierowane na rachunek rolnika w banku spółdzielczym. analogicznie wszystkie instytucje państwowo-budżetowe oraz wszelki inne, które korzystają z subwencji państwa, powinny mieć obowiązek posiadania rachunku w nbPlub innym banku państwowym i tylko na ten rachunek i w tym banku powinny być kierowane subwencje narodowe i unijne Wszelkie unijne środki finansowe z wszelkich tytułów, które wpływają do naszego kraju wpływają bowiem do rządu jako do państwa, i najpierw są w dyspozycji ministerstwa finansów, a dopiero jego dyspozycją mogą być przekazywane tytułowo do zagospodarowania innym urzędom czy podmiotom, ale do czasu ich przyznania pomocobiorcy i przesłania w równowartości złotowej (po przewalutowaniu w nbP z waluty euro na złote) mogą być przesyłane na rachunek bankowy pomocobiorcy krajowego i w kraju W odniesieniu do wszystkich rodzajów unijnych subwencji zasada jest jedna i nie zmienna Wszelkie środki mogą być wypłacone tylko na rachunek bankowy subwencjonobiorcy i nie mogą być obciążone żadnymi kosztami bankowymi, np. prowizjami. Pomocobiorca musi otrzymać pełną przyznaną mu kwotę bez jakichkolwiek pomniejszeń, do własnej dyspozycji W terminie dyspozycja może występować termin kompensata. znaczy to, że pomocobiorca otrzymuje informację, że zalega on z innym zobowiązaniem wobec agencji płatniczej wypłacającej mu unijna subwencję i że kwota subwencji do wypłaty zostanie pomniejszona o wierzytelność agencji i różnica zostanie mu dotychczasową techniką proceduralną wypłacona. taki sposób rozliczania zobowiązań i należności (cząstkowo stosowany przy obu rodzajach sPo, tabela 2), jest w Polsce prawnie stosowany od roku 1924 i unijne zasady nie wniosły tutaj nic nowego, poza przymusem objętym sankcją prawną i finansową. znaczy to, że wszelkie koszty obsługi unijnej.

Kontrola wykorzystywania unijnych subwencji

Wymogi unijne, szczegółowo i pod ostrymi sankcjami finansowymi nakładają obowiązek na kraj pobierający dotację unijną corocznego przeprowadzenia kontroli u pomocobiorców subwencji unijnej, minimum 5% ogólnej liczby pomocobiorców, wytypowanych metodą losową lub metodą analizy ryzyka wystąpienia nieprawidłowości. W każdym roku taki udziałowy stopień pomocobiorców dopłat bezpośrednich musi być bezwzględnie skontrolowany i to w określonym okresie, przez realizującą unijne płatności agencję płatniczą. kontrole te dotyczą przeważnie celowości i zakresu wykorzystania dotacji, powierzchni uprawowej roślin uprawnych, czy czasokresu uprawowo-zbiorowego i odbywa się na koszt agencji państwowej, czyli na koszt państwa. rocznie dokonuje się kontroli około 140 000 gospodarstw rolnych, a u pomocobiorców z innych tytułów i innych płatności bezpośrednich kontroluje się około 100 000 podmiotów do realizacji tych zadań musi być profesjonalnie przygotowana i należycie przeszkolona kadra i to zatrudniona w terenie, aby tym zadaniom sprostać i nie płacić później znacznie wyższych od kosztu kontroli kar finansowych do unijnej komisji, a zagrożenie karą unijną występowało aż na kwotę 21 mln zł. kadra ta musi być też wyposażona w należyty sprzęt. dziś inspektor kontroli udający się w teren do gospodarstwa jest wyposażony w 7 legitymacji, każda jest oparta na innej rodzajowo ustawie, a można by określić jedną i to tytułem instytucjonalnym roczny koszt realizacji unijnych zadań kontrolnych kosztuje stronę polską około 65 mln złotych.

Subwencje wspólnej polityki rolnej i funduszy strukturalnych

Powyżej omówiono poziom kwotowy subwencji dla rolnictwa obszarowego i do uprawowych powierzchni rolnych Tymczasem rolnictwo wyrażane jako sektor gospodarki narodowej tylko z jednej agencji rolnej otrzymało subwencje aż do 73 celów gospodarczych, określanych potocznie, jako zadania/działania, co obrazuje tabela 4 z Europejskiego Funduszu orientacji i gwarancji rolnej, jako funduszu strukturalnego, były realizowane 32 zadania, na łączną kwotę 6162 mld złotych, w tym z 33% udziałem budżetu narodowego. z funduszu wspólnej polityki rolnej – Europejskiego Funduszu Gwarancji rolnych zrealizowano 26 zadań, w tym scharakteryzowane uprzednio dopłaty bezpośrednie oraz uzupełniające, jak cukier. subwencje z tego tytułu wypłacano tylko ze środków unijnych. analogicznie dla tytułu „wspólne rynki owoców i warzyw”. natomiast dla płatności uzupełniających dopłaty bezpośrednie stosowano wyłącznie dopłaty krajowe, jak np. do chmielu, płatności roślin paszowych, czy innych roślin. subwencje te w latach 2004–2007 wyniosły 9067 mld złotych. z europejskiego Funduszu orientacji i gwarancji rolnej, jako funduszu strukturalnego realizowano 32 zadania gospodarcze, na łączną kwotę 6,162 mld złotych, które w 67% pochodziły z budżetu unijnego. Pomoc tę otrzymało kilka tysięcy podmiotów gospodarczych, w tym w dużym stopniu firm zagranicznych niepodlegających nawet polskiej jurysdykcji dopłaty bezpośrednie z części unijnej są naliczane według unijnych stawek na hektar uprawowy i przeliczane po kursie walutowym, ustalanym administracyjnie rozporządzeniem komisji na każdy rok kalendarzowy dopłat. W pierwszym, 2004 roku ustalono stały dla całorocznych dopłat powierzchniowych, kurs euro 4,73521 złote za euro. dla dopłat 2005 r. ustalono inny kurs – 3,9185 złotego za euro, niższy już o 20,8 procent. dla roku 2006 ustalono ten kurs na poziomie 3,9713 zł/ euro, a dla roku 2007 już na poziomie 3,7730 zł/euro. Kurs z roku 2005 w stosunku do roku 2004 spadł o 20,8%. z roku 2006 spadł w stosunku do roku 2004 aż o 11,3%, a w roku 2007 spadł analogicznie do tegoż roku już o 25,5%. tak więc wystąpił bardzo duży spadek kursu, unijnego obniżający dochodowość rolniczą. spadek kursu występował paralelnie w stosunku do wzrostu cen na produkty dla rolnictwa przy spadku cen produktów rolnych krajowej produkcji W tych uwarunkowaniach rynkowych dopłaty unijno-narodowe nabierają znaczenia dodatku socjalnego dla małych gospodarstw rolnych, które stanowią około 80% naszego rolnictwa W całym 4-letnim okresie rolnictwo, razem z przetwórstwem otrzymało ponad 44 mld zł bezzwrotnej pomocy, której w takim rozmiarze nigdy w przeszłości nie doświadczyło. taka jest realna korzyść gospodarcza polskiego rolnictwa z członkostwa w Unii Europejskiej

Tabela 4. dopłaty bezpośrednie i z funduszy strukturalnych dla gospodarki rolnej w latach 2002–2007 (w złotych)

-

Dane za rok 2006, 2005 i 2004 poniżej według liczby porządkowej (lp.) z części pierwszej

-

opracował: dr Ryszard Ślązak

Uwaga: W latach 2002–2003 w ramach funduszy rolnych występował tylko sapard. W roku 2003 wypłacono 805 007 050 zł, w tym z budżetu krajowego 201 251 440 zł. W roku 2002 wypłacono 98 608 zł, w tym z budżetu krajowego 24 652 zł. dane za te lata zostały ujęte w łącznej kwocie dla okresu 2002–2007. inne fundusze przed rokiem 2004 nie występowały, i dlatego lata 2002–2003 pominięto w tabeli.