Bezpieczeństwo Polski

Pojęcie i zakres bezpieczeństwa narodowego

Pojęcie bezpieczeństwa narodowego w całokształcie systemu pojęć i kryteriów bezpieczeństwa zajmuje współcześnie pierwszoplanową i decydującą o losach jednostek, społeczności lokalnych, narodów, ale zarazem i wspólnoty międzynarodowej pozycję. Na taką pozycję składa się wiele przyczyn, z których najważniejsze warto uwzględnić w rozpatrywaniu problematyki bezpieczeństwa narodowego Polski.

Pierwsza, to decydujące o losach jednostek i społeczeństw znaczenie narodu jako trwałej wspólnoty ludzi utworzonej historycznie, powstałej na gruncie wspólnoty losów historycznych, kultury, języka, terytorium i życia ekonomicznego, przejawiającego się w świadomości narodowej jej członków. Jest ona zbiorowością historyczną w stanie ciągłego stawania się i przeobrażania, składającą się z tych ludzi, którzy żyją obecnie, jak i z tych, którzy żyć będą w przyszłości¹. Innymi słowy wspólnota narodowa, wraz ze wspólnym terytorium - Ojczyzną, stanowi zarówno najwy ższą wartość dla życia jej członków, a zarazem wspólnota narodowa reprezentuje interes narodowy, określany jako zespół ogólnych i stałych celów, na rzecz których naród działa. Cele te obejmują potrzebę zjednoczenia się dla zabezpieczenia przed agresją, do podnoszenia standardu życia i dla utrzymania narodowej i międzynarodowej stabilności².

Druga, to znaczenie państwa narodowego jako najwyższej formy organizacyjnej narodu dla realizacji swych celów narodowych, z których priorytetowym jest zapewnienie bezpieczeństwa narodowego. To właśnie państwo pozostaje głównym uczestnikiem życia międzynarodowego, posiada zdecydowaną przewagę nad innymi podmiotami. Jego terytorialność i suwerenność pozwalają mu wyznaczać ramy dla danych uczestników, a nawet ich kontrolować³. Stąd też "najdoskonalszą dotąd formą zabezpieczenia potrzeb człowieka w zakresie bezpieczeństwa jest państwo. Z tego też względu dominacja państwa jako podmiotu bezpieczeństwa jest od wieków bezsporna⁴.

Trzecia, to tragiczne doświadczenia minionych czterech wieków historii Polski, które przyniosły ogrom ofiar ludzkich, cierpień, upokorzeń, grabieży majątku narodowego i zniewolenia. Upadek I Rzeczypospolitej to osłabienie przez anarchię państwa do stopnia, który "uwiecznił" pruski teoretyk wojskowości C. v. Clausewitz w klasycznym dziele "O wojnie" mianem "bezbronnego stepu... drogi publicznej dla obcych wojsk"⁵. Z kolei "piorunująca klęska wrześniowa"⁶ to elementarne błędy strategiczne polegające na przecenianiu współdziałania z sojusznikami, zbyt małe oparcie się na własnych siłach, a w konsekwencji wybór błędnych środków obrony i niemalże całkowite zlekceważenie właściwych i koniecznych środków obrony państwa⁷, ... które np. pozwoliły 10-krotnie mniejszej (ludnościowo) Finlandii skutecznie bronić się przed ZSRR w wojnie zimowej 1939/40 i latem 1944 r.

Warto dodać, że błędy Polski w zapewnieniu bezpieczeństwa narodowego oprócz nieszczęść dla narodu polskiego, przyniosły destabilizacj ę polityczną i militarną Europy, a w konsekwencji wojny dla narodów Europy i świata.

Przechodząc do kwestii pojęcia bezpieczeństwa narodowego można stwierdzić, że przełom XX/XXI wieku przyniósł zasadnicze zmiany w jego postrzeganiu i określaniu oraz w zakresie przedmiotowym.

Do przeszłości odchodzi "niegdyś niemal absolutyzowana płaszczyzna wojskowo-polityczna jego rozumienia i realizowania"⁸, która wynikała z doświadczeń I i II wojny światowej oraz blisko półwiecznej konfrontacji militarnej między UW a NATO, która groziła, w sytuacji użycia broni jądrowej, zagładą życia na ziemi.

Tak wąskie wojskowo-polityczne rozumienie bezpieczeństwa narodowego symbolizowały następujące określenia: ...to wolność od szkodliwości wojen9, bezpieczeństwo może być najbardziej owocnie zdefiniowane jako zdolność narodu do ochrony jego wolności wewnętrznych przed zagrożeniami zewnętrznymi¹⁰, bezpieczeństwo narodowe - wspólne określenie obejmujące zarówno obronę narodową, jak i stosunki zagraniczne USA, a w szczególności warunki związane z: a) militarną lub obronną przewagą nad jakimkolwiek obcym państwem lub grupą państw: b) korzystnymi wzajemnymi relacjami zagranicznymi: c) ze stanem obrony, dającym możliwość stawienia oporu wrogim i destrukcyjnym działaniom wewnętrznym lub zewnętrznym, jawnym lub skrytym¹¹, stan społeczeństwa określany stosunkiem wielkości potencjału obronnego jakim ono dysponuje do skali zagrożeń¹².

Można więc stwierdzić, że w przeszłości dominacja wojen, jako źródła zagrożeń i nieszczęść dla narodów, kształtowała właśnie takie dwie podstawowe płaszczyzny bezpieczeństwa: militarną i polityczną, a także często prawną¹³. Niestety, takie wąskie postrzeganie może już nie samego bezpieczeństwa, ale obrony narodowej bądź tzw. obronności, funkcjonuje dalej nie tylko w świadomości polityków i wojskowych, ale nawet w koncepcjach strategicznych¹⁴.

Przechodząc do współczesnego postrzegania i określania bezpieczeństwa narodowego można stwierdzić, że powszechnie uznaje się tendencję do jego przedmiotowego poszerzania o nowe płaszczyzny: ekonomiczną, naukowo-techniczną, ideologiczną, kulturową, społeczną i ekologiczną. Wyrazem tego jest m.in. "Koncepcja Strategiczna Sojuszu" (1999 r.), w której stwierdza się, że ważnym elementem Sojuszu jest szerokie podejście do problematyki bezpieczeństwa, zgodnie z którym czynniki polityczne, gospodarcze, społeczne i środowiskowe odgrywają ogromne znaczenie, uzupełniając niejako niezmiennie ważny wymiar obronny.

Istota szerokiego postrzegania bezpieczeństwa narodowego sprowadza się do tworzenia, oprócz przetrwania, warunków zapewnienia pomyślności narodów oraz zapewnienia swobód rozwojowych. Stanowi to wyraz postępu rozwoju cywilizacyjnego narodów oraz dążenia do życia w dobrobycie. Równocześnie z poszerzeniem zakresu przedmiotowego następuje poszerzenie przestrzennego postrzegania bezpieczeństwa, a więc rozumienie, że na stan bezpieczeństwa jednostek, społeczności lokalnych i narodów wpływają coraz szerzej wydarzenia nie tylko w ich najbliższym otoczeniu, ale także w regionie, na kontynencie, a nawet na całym globie.

W ślad za tym, dla zapewnienia bezpieczeństwa narodowego konieczne jest współuczestnictwo i współdziałanie państw w kształtowaniu korzystnych warunków bezpieczeństwa poza swoimi granicami oraz kontynentami. Innymi słowy wzrasta ranga bezpieczeństwa międzynarodowego, określanego przez "Raport Sekretarza Generalnego ONZ z 1985 r." jako suma i rezultat bezpieczeństwa każdego oddzielnie i wszystkich państw członkowskich społeczności międzynarodowej¹⁵. Jednakże powszechnie uznaje się, że żywotne interesy narodowe mają przewagę ponad interesami międzynarodowego bezpieczeństwa i pokoju¹⁶. Według J. Stańczyka jest to zrozumiałe, gdyż pierwszoplanowym celem państw i narodów jest zapewnienie bezpieczeństwa przede wszystkim sobie. Oczywistą jest ponadto odpowiedzialność rządów wobec własnych społeczeństw, nie zaś wobec społeczności międzynarodowej (można nawet postawić tezę, że to właśnie dla zagwarantowania bezpieczeństwa ludzkości powstawały państwa)¹⁷.

Określenia szerokiego (rozległego)¹⁸ bezpieczeństwa narodowego powstawały już na początku lat 80-tych ubiegłego wieku. Na uwagę zasługuje określenie bezpieczeństwa narodowego jako stanu w sygnalizowanym wcześniej Raporcie ONZ: bezpieczeństwo jest stanem, w którym państwa uznają brak występowania groźby ataku militarnego, presji politycznej czy nacisku gospodarczego, uniemożliwiających ich rozwój¹⁹.

We wnioskach z szerokiej prezentacji współczesnych sposobów definiowania bezpieczeństwa narodowego J. Stańczyk stwierdza, iż bezpieczeństwo narodowe określić można (...) jako obiektywny stan pewności fizycznego przetrwania i swobód rozwojowych, stan będący zarazem żywotną potrzebą, a więc również celem i naczelnym interesem narodowym (racją stanu) zakładającym zabezpieczenie oraz umacnianie żywotnych wartości (wyrażanych właśnie w postaci obiektywnej pewności przestrzegania i swobód rozwojowych), realizowanych w sferze wewnętrznej i zewnętrznej oraz od czynnika czasu, jaki modyfikuje priorytety w zakresie bezpieczeństwa. Innymi słowy, w największym skrócie można stwierdzić, że bezpieczeństwo jest tożsame z pewności (możliwością) realizacji żywotnych potrzeb i ochrony żywotnych wartości, jak też w szerokim kontekście - obiektywne warunki ich poszanowania z zewnątrz²⁰.

Natomiast dla przybliżenia bezpieczeństwa jako procesu (działania) warto przytoczyć dwa określenia.

Pierwsze, to określenie bezpieczeństwa narodowego jako celu działania państwa i rządu dla "zapewnienia wewnętrznych i zewnętrznych warunków sprzyjających rozwojowi państwa, jego życiowym interesom oraz ochrony przed istniejącymi i potencjalnymi zagrożeniami"²¹.

Drugie, to określenie, że bezpieczeństwo narodowe jest nie tylko ochroną naszego narodu i terytorium przed fizyczną napaścią, lecz również ochroną - za pomocą różnych środków - żywotnych interesów ekonomicznych i politycznych, których utrata zagroziłaby żywotności i podstawowym wartościom państwa²².

Ponieważ bezpieczeństwo narodowe - jego postrzeganie, zakres i organizowanie - jest różne dla każdego narodu i jego organizacji państwowej, celowe jest zaprezentowanie polskiego pojęcia współczesnego bezpieczeństwa narodowego.

Według prof. W. Kitlera bezpieczeństwo narodowe stanowi wartość nadrzędną pośród innych celów narodowych dotyczy wartości narodowych mierzonych w kategoriach: interesów życiowych (kluczowych), ważnych interesów, interesów humanitarnych; określa poziom swobody w osiąganiu tych celów. Równocześnie W. Kitler podjął próbę określenia bezpieczeństwa narodowego, które jako proces obejmuje: różnorodne zabiegi w obszarze stosunków międzynarodowych i wewnętrznych oraz przedsięwzięcia ochronne i obronne (w szerokim tego słowa znaczeniu), mające na celu stworzenie korzystnych warunków funkcjonowania państwa na arenie międzynarodowej i wewnętrznej oraz przeciwstawienie się wyzwaniom, i zagrożenia bezpieczeństwa narodowego²³.

Polską specyfikę współczesnego bezpieczeństwa narodowego prezentuje również R. Kuźniar twierdząc, iż centralną kwestią każdej racji stanu - zwłaszcza jednak polskiej - jest bezpieczeństwo. Rację stanu można wręcz zredukować do tej kwestii. Należy mieć jednak na uwadze wielowymiarowość bezpieczeństwa współczesnych państw. Dwa wymiary są tu jednak podstawowe: pierwszy, egzystencjalny, związany z fizycznym istnieniem państwa i narodu, oraz drugi związany z ochroną ich tożsamości, czego najlepszą gwarancją jest gospodarczy i cywilizacyjny rozwój. Oba te wymiary dają się zamknąć w formule "bezpieczeństwo rozwoju". Jest to szczególnie ważne w odniesieniu do Polski, która stoi przed historycznym zadaniem ustrojowej i gospodarczej transformacji oraz cywilizacyjnej modernizacji. Uchylenie się od pojęcia tego zadania i brak woli sprostania mu oznaczałoby przyzwolenie na ześlizgni ęcie się Polski na peryferie cywilizacyjne Europy, na ekspansję naszym kosztem żywiołów narodowopaństwowych z nami sąsiadujących²⁴.

Podsumowując wprowadzenie do problematyki bezpieczeństwa narodowego celowym jest przedstawić próbę syntezy współczesnego postrzegania i określenia bezpieczeństwa narodowego.

W znaczeniu centralnej kategorii społecznej - bezpieczeństwo narodowe stanowi dla jednostek, społeczności lokalnych oraz państwa pierwotną, egzystencjalną, naczelną potrzebę i wartość, a zarazem priorytetowy cel działania we wszystkich dziedzinach, i na wszystkich szczeblach organizacji państwowej, i społecznej.

W znaczeniu funkcjonalnym - bezpieczeństwo narodowe jest naczelną misją²⁵ narodową całego społeczeństwa i jego organizacji państwowej polegającą na stałej realizacji dwóch współzależnych funkcji²⁶, pierwszej - podstawowej: ochronie i obronie wartości i interesów narodowych przed istniejącymi i potencjalnymi zagrożeniami, zapewniającej warunki konieczne dla realizacji drugiej funkcji: tworzenia wewnętrznych i zewnętrznych warunków dla swobodnego rozwoju i sprostania wyzwaniom, jakie niesie dla narodu zmienność, nieprzewidywalność i postęp cywilizacyjny.

Dla wypełnienia misji tworzenia bezpieczeństwa narodowego konieczne są odpowiednie instytucje i struktury bezpieczeństwa²⁷ zwane inaczej strukturami realizacyjnymi²⁸ bądź systemem bezpieczeństwa narodowego. Tak więc w znaczeniu strukturalnym (systemowym) - bezpieczeństwo narodowe to całokształt przygotowania i organizacji państwa dla ciągłego tworzenia bezpieczeństwa narodowego obejmujący następujące podstawowe elementy:

• prawne podstawy bezpieczeństwa;
• politykę i strategię bezpieczeństwa narodowego;
• cywilną i wojskową organizację ochrony i obrony narodowej;
• infrastrukturę bezpieczeństwa;
• edukację dla bezpieczeństwa;
• sojusze i współpracę międzynarodową w zakresie bezpieczeństwa.

Podstawą struktury (systemu) bezpieczeństwa narodowego jest cywilna i wojskowa organizacja ochrony i obrony narodowej jako element bezpieczeństwa narodowego - to skoordynowany wewnętrznie zbiór elementów nadrzędnego podsystemu kierowania oraz szczegółowych funkcjonalnych podsystemów wykonawczych, określony relacjami współdziałania i substytucji, służący ochronie i obronie żywotnych interesów bezpieczeństwa narodowego - bezpieczeństwa państwa jako instytucji politycznej oraz bezpieczeństwa społeczeństwa³⁰.

Siły zbrojne są najważniejszym, niezastępowalnym i decydującym³¹ o skuteczności bezpieczeństwa narodowego narzędziem (instrumentem) polityki i strategii bezpieczeństwa. Zgodnie z Konstytucją III RP Siły Zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej służą ochronie niepodległości państwa i niepodzielności jego terytorium oraz zapewnieniu bezpieczeństwa i nienaruszalności jego granic. W ujęciu strukturalnym system wojskowy określa się jako część (podsystem) systemu obronnego państwa obejmującego prawne, doktrynalne, szkoleniowe, materialne, ludzkie i terytorialne elementy organizacji wojskowej państwa umożliwiające tworzenie i funkcjonowanie sił zbrojnych w ścisłym powiązaniu z władzą, społeczeństwem, gospodarką i sojusznikami w obronie narodowej i obronie wspólnej sojuszu³².

Państwo jako najwyższa forma organizacji społeczeństwa przede wszystkim dla zapewnienia bezpieczeństwa narodowego realizuje ten naczelny cel poprzez politykę bezpieczeństwa, którą można określić jako celową i zorganizowaną działalność upoważnionych organów państwa, zmierzającą do stałego zapewnienia optymalnego bezpieczeństwa narodowego, a także często równocześnie bezpieczeństwa międzynarodowego...³³.

Uwarunkowania bezpieczeństwa narodowego

Przez uwarunkowania bezpieczeństwa narodowego Polski można rozumieć względnie stałe czynniki mające podstawowy bądź istotny wpływ na charakter polskiego bezpieczeństwa narodowego. Względnie stałe czynniki bezpieczeństwa narodowego wynikają z natury świata i życia społecznego, miejsca Polski na Ziemi, historii i tradycji, charakteru współczesnych zagrożeń oraz aktualnego stanu polskiej państwowości, a także stanu organizacji bezpieczeństwa międzynarodowego.

Wybór tak szerokiego spektrum uwarunkowań bezpieczeństwa wynika również z potrzeby uniknięcia błędnego rozpatrywania bezpieczeństwa pod wpływem aktualnie "modnego" zagrożenia, które zwykle dominuje w ocenach i organizacji bezpieczeństwa. Na początku XXI wieku zagrożenie terrorystyczne, po przerażającym ataku z 11 września 2001 r. na Stany Zjednoczone, zdaje się dominować w świadomości społeczeństw i organizacji bezpieczeństwa. W ubiegłych dziesięcioleciach katastrofalne powodzie, katastrofa Czarnobyla, groźba konfliktu jądrowego a także wojny zajmowały pozycje "modnego", dominującego zagrożenia.

Zmienność, nieprzewidywalność i zaskoczenie³⁴ stanowią podstawowe uwarunkowania bezpieczeństwa wynikające z natury świata, jego przyrody i z kolei życia społeczne go, w których ciągły ruch ³⁵, będący fundamentalnym atrybutem świata powoduje nieuchronne zmiany niemożliwe do "przewidzenia".

W odniesieniu do bezpieczeństwa Polski, wpływ warunków - atrybutów zmienności, nieprzewidywalności i zaskoczenia można sprowadzić do trzech podstawowych tez.

Pierwsza, to konieczność traktowania bezpieczeństwa narodowego jako dynamicznego procesu podlegającego nieustannym zmianom, w którym to procesie "poleganie na laurach"³⁶ osiągniętego w jakimś okresie stanu bezpieczeństwa prowadzi nieuchronnie do tragedii³⁷.

Druga, to konieczność traktowania wszelkich hipotez, przepowiedni i proroctw oznajmujących status quo (np. "Polska jest bezpieczna, bo jest w sojuszu" "Polsce nic nie zagraża") lub odnoszących się do przyszłości (np. "wojna na wielką skalę jest wykluczona", "Polska ma zabezpieczoną przyszłość") nie tylko za nieprawidłowe³⁸, nieodpowiedzialne, ale groźne dla bezpieczeństwa Polski, gdyż "rozbrajają" społeczeństwo od troski i wysiłku nad tworzeniem najważniejszej potrzeby i wartości jaką jest bezpieczeństwo³⁹. W kręgach badaczy zajmujących się prognostyką "eksponuje (się) niemożność skutecznego prognozowania w stosunkach międzynarodowych, zgodnie ze starym indiańskim przysłowiem "przyszłość zna tylko Bóg, tylko prorok może ją przepowiedzieć, ale tylko głupiec zechce przewidzieć"⁴⁰.

Mądrzy przywódcy i mądrzy ludzie patrzą i idą w przyszłość korzystając z ...mądrości przeszłości (doświadczeń) ujmujących uniwersalne reguły, prawidłowości polityki i życia ludzkiego, sprawdzone przez wieki doświadczeń i mające zastosowanie w każdych warunkach. Przykłady takich sentencji: Konfucjusz (551-479 p.n.e.) - Opowiedz mi swoją przeszłość a powiem ci o twojej przyszłości; W. Churchill (1874-1965) - Im dalej sięgasz wstecz, tym dalej widzisz w przyszłość.Warto dodać, że tak podziwiany i skuteczny pragmatyzm USA, który zapewnił bezprecedensowy rozwój tego kraju w ciągu dwóch wieków od kolonii brytyjskiej do supermocarstwa opierał się na sentencji - w polityce nie ma właściwie miejsca na eksperymenty, że nie ma mowy o szczęściu na próbę⁴¹; naszym jedynym przewodnikiem - musi być doświadczenie⁴².

Trzecia, ostatnia teza wypływająca ze zmienności, nieprzewidywalności i zaskoczenia dla bezpieczeństwa Polski to konieczność jego kreacji, tworzenia a nie reagowania post factum na zaistniałe zagrożenia. Innymi słowy - jeśli przyszłości nie można przewidzieć to należy ją budować, tworzyć, ponieważ to jaki będzie stan bezpieczeństwa Polski w przyszłości zależy od woli i działań ludzkich właśnie dzisiaj, zawczasu. Również za to, co zdarzy się w przyszłości jesteśmy odpowiedzialni dzisiaj⁴³.

Do takiego podejścia do przyszłości w sferze bezpieczeństwa przyzywa m.in. V. Havel: Właśnie teraz, gdy nie ma widocznych zagrożeń, trzeba myśleć o obronności - musimy wyraźnie wykazać gotowość podzielenia się odpowiedzialnością za pokój i obronę ludzkiej godności⁴⁴. Z kolei czołowy strateg Zachodu A. Beaufre sformułował dyrektywę - odrzucamy bierną postawę wobec wydarzeń wyrażającą się w niespokojnym pytaniu "Co się stanie?" zastępując je pytaniem twórczym i męskim: Co powinniśmy czynić?.

Tragedia 11 września 2001 r. zadała ostateczny cios tzw. strategii odwlekania, reagowania post factum na zaistniałe zagrożenia. Tę właśnie strategię odwlekania krytykował kilkanaście lat temu prof. Z. Brzeziński, który uważał, że zachodni politycy uprawiają politykę odbicia, czyli reagują na wydarzenia⁴⁵.

Tak więc na progu XXI wieku, przy uwzględnianiu zarówno doświadczeń przeszłości, jak i dynamiki rozwoju zagrożeń głównym wyzwaniem w organizacji bezpieczeństwa narodowego musi być "twórcza strategia"⁴⁶, a nie "strategia odwlekania". Twórcza strategia bezpieczeństwa to taka, która kreuje zawczasu przyszłe bezpieczeństwo, koncentrując się na zapobieganiu i wyprzedzaniu zagrożeń oraz eliminacji ich źródeł⁴⁷. Innymi słowy we współczesnych uwarunkowaniach nagłość i skala zagrożeń tak naturalnych jak i cywilizacyjnych jest tak niszcząca, że po ich wystąpieniu może nie być kogo i czego bronić bądź ratować.

Dla Polski postulat tworzenia bezpieczeństwa musi być naczelnym imperatywem w funkcjonowaniu państwa, społeczności lokalnych i życiu każdego Polaka z osobna z uwagi na nasze słabości narodowe - brak przezorności, lekkomyślność i słabość państwa"⁴⁸. Bowiem nieuniknioność zagrożeń, "skazanie" społeczeństw na klęski żywiołowe, katastrofy, konflikty i wojny, ciągła walka z przeciwnościami - są istotą życia ludzkiego. To wręcz drugie naturalne uwarunkowanie bezpieczeństwa narodowego zostało już tysiące lat temu ujęte w zwięzłe sentencje, np. Seneca (4 p.n.e. - 65 n.e .) - Vivere militare est (życie jest walką); św. Augustyn (359-430) - Nikt nie powinien czuć się bezpieczny w tym życiu, które bojowaniem nazwano.Owa "walka" i "bojowanie" nie odnoszą się oczywiście tylko, a nawet nie przede wszystkim do walki zbrojnej, ale obejmuje walkę we wszystkich obszarach działalności ludzkiej o przetrwanie (zachowanie), o zdrowie, o życie, o dobra materialne, o pozycję i sławę, o pracę, o władzę, o wartości moralne, o terytoria, o potęgę, o umysły itd.

Jeden z największych filozofów i autorytetów naukowych i moralnych XX wieku K. Popper (1902-1994) odnosząc się do pomysłów obiecujących ludziom stworzenie raju na Ziemi stwierdził, iż jeśli nie chcemy pogrążyć świata w nieszczęściu musimy wyzbyć się naszych marzeń o uszczęśliwianiu świata. Musimy poprzestać na nigdy nie kończącym się zadaniu łagodzenia cierpień, zwalczania zła, eliminowania nieprawości, stale pamiętając o nieuniknionych, niechcianych skutkach naszej działalności⁴⁹. Rozwijając tę tezę prof. M. Dobrosielski stwierdził, że arogancja ludzi zmierzających do stworzenia raju na Ziemi, prawie zawsze prowadzi do stworzenia piekła⁵⁰. W swojej wykładni społeczeństwa otwartego K. Popper pozbawia złudzeń co do możliwości stworzenia raju na Ziemi stwierdzając, że zawsze będziemy żyć w społeczeństwie niedoskonałym (...), że zawsze będą istniały nierozwiązalne konflikty wartości (...), ludzkie społeczeństwo bez konfliktów jest niemożliwe⁵¹.

Jeśli walka jest istotą życia ludzkiego, to podstawowym i koniecznym warunkiem przetrwania, pomyślności i rozwoju jest posiadanie i ciągła troska o zwiększanie swej siły (potęgi)⁵²odpowiedniej do celów narodowych i warunków (środowiska) życia, i funkcjonowania. Ten naczelny imperatyw odnosi się zarówno do poszczególnych osób, społeczeństw, państw, organizacji międzynarodowych jak i cywilizacji - najtrwalszych i najsilniejszych "metod ustroju życia zbiorowego"⁵³. Według H. Morgenthau’a twórcy szkoły realistycznej⁵⁴ wystarczy stwierdzić, że walka o zdobycie potęgi jest powszechna w czasie i przestrzeni. W każdym okresie historii, niezależnie od uwarunkowań społecznych, gospodarczych i politycznych państwa ścierają się ze sobą we współzawodnictwie o potęgę⁵⁵. Równocześnie H. Morgenthau postrzega osiem wyróżników potęgi państwa: "geografi ę, zasoby naturalne, zdolność wytwórczą, stan przygotowania wojskowego, ludność, charakter narodowy, duch bojowy narodu, jakość dyplomacji"⁵⁶.

W odniesieniu do Polski nasi najwięksi przywódcy również określali siłę za dominujący czynnik bytu Polski. J. Piłsudski: sprawiedliwość i wolność bez siły jest gadulstwem i dzieciństwem... historia jest ciągłą walką sił i że kto siły nie ma, ten się w historii nie liczy; R. Dmowski: miejsca (między Niemcami a Rosją) na małe i słabe państewko nie ma.

Z priorytetowej roli siły w walce o byt⁵⁷ wypływa kapitalny wniosek, co do głównego źródła zagrożenia bytu jednostkowego i narodowego, a mianowicie - jest nim brak siły, czyli słabość. Najzwięźlej konsekwencj ę słabości ujął współtwórca konstytucji USA J. Adams: słabość oznacza klęskę⁵⁸.

Z kolei przestroga Napoleona: słabość nigdy na nic się nie zda. Rządzić można tylko siłą i przez siłę... trzeba pamiętać, że słabość prowadzi do wojen. Dla współczesnego pokolenia Polaków jakże przydatne i aktualne jest ostrzeżenie gen. T. Kościuszki: słabość, brak stałości, zwątpienie o sobie samych - to uważam za najsroższego nieprzyjaciela, za najokropniejszą dla Polski klęskę⁵⁹. Sekretarz obrony amerykańskiego supermocarstwa D. Rumsfeld stwierdzeniem: słabość prowokuje... słabość zachęca (rywali) do działań, które w przeciwnym wypadku nie przyszłyby im do głowy⁶⁰ wskazuje, że słabość nie tylko jest antytezą siły, ale przyczyną, źródłem wywołującym zagrożenia.

Ze wszystkich dziedzin działalności jednostek czy państw najgroźniejsza, wręcz samobójcza jest słabość obronna czyli bezbronność - wobec bezwzględnego prawa natury i społeczeństw: ma prawo do życia tylko to, co zdoła się obronić⁶¹. Wnajwiększym i podstawowym dziele nowoczesnej strategii "O wojnie" jej autor C.v. Clausewitz w 1831 r. "uwiecznił" przyczynę rozbioru Polski określając stan Polski jako "bezbronny step... droga publiczna dla obcych wojsk".

W niecałe 100 lat później dowódca Reichswehry gen. v. Seect napisał złowieszcze, ale jakże prorocze zdanie: istnienie Polski jest nie do zniesienia... musi ona zniknąć i zniknie przez własną wewnętrzną słabość i przez Rosję - z naszą pomocą⁶².

Przy rozpatrywaniu kategorii siły i słabości jednostek, i państwa w walce o byt warto zwrócić uwagę na tak istotną, zwłaszcza dla Polski i aktualną kwestię, jaką jest opieranie swojego bezpieczeństwa na sile (pomocy) innych państw (sojuszników). Przestrzega przed tą naszą groźną naiwnością czołowy promotor wstąpienia Polski do NATO J. Nowak-Jeziorański: Polska może liczyć na pomoc sojuszników tylko wtedy, jeśli będzie chciała i mogła bronić się sama, jeśli zdobędzie własne możliwości odstraszania napastnika⁶³.

Warto w tym miejscu przywołać przesłanie marsz. J. Piłsudskiego: w każdym narodzie cenioną jest tylko jego samodzielność. Tylko rzeczy własnymi rękami robione posiadają istotne znaczenie⁶⁴.

W odniesieniu do bezpieczeństwa Polski wpływ uwarunkowań walki o byt można ująć w czterech podstawowych tezach.

Pierwsza, to bezwzględna prawidłowość, że szeroko rozumiana siła narodowa decyduje o skuteczności i trwałości bezpieczeństwa narodowego, stąd też motywacja i mobilizacja narodu do nadzwyczajnych wysiłków w tworzeniu siły narodowej, dla doścignięcia cywilizacyjnego państw Zachodu oraz zapewnienia skutecznej ochrony i obrony suwerenności, niepodległości i integralności terytorialnej.

Druga, sprowadza się do uznania siły zbrojnej narodowej⁶⁵ za fundamentalny, konieczny i niezastępowalny składnik (element) siły narodowej, której skuteczność w zapewnieniu ochrony i obrony narodowej decyduje o trwaniu a zarazem stwarza warunki konieczne do swobodnego rozwoju pozostałych składników siły narodowej. Siły zbrojne stanowią tak jak zawsze "ultima ratio regum" - ostateczny decydujący argument (narzędzie) państwa w walce o przetrwanie, o ochronę i obronę przed zagrożeniami militarnymi i niemilitarnymi oraz w tworzeniu warunków do swobodnego rozwoju⁶⁶.

Trzecia teza stanowi współczesną modyfikację wskazania gen. T. Kościuszki, a właściwie jego oceny źródła "najokropniejszej dla Polski klęski", które można sprowadzić do stwierdzenia, iż największym zagrożeniem bezpieczeństwa narodowego jest szeroko rozumiana słabość Polski w stosunku do otaczających państw i poziomu cywilizacyjnego i ekonomicznego Europy i Świata oraz brak świadomości, woli i organizacji społeczeństwa do nadzwyczajnego wysiłku narodowego w budowie siły Polski i obrony interesów narodowych.

Czwarta, ostatnia teza, odnosi się do racjonalnego, a nie naiwnego traktowania członkostwa Polski w NATO i UE w tworzeniu bezpieczeństwa narodowego. Członkostwo w tych organizacjach stanowi ważny środek wzmacniający, ale nie zastępujący, narodowe wysiłki w tworzeniu wewnętrznych i zewn ętrznych warunków bezpieczeństwa Polski. Podstawą bezpieczeństwa narodowego będą własne zdolności obronne, warunkujące wolę i możliwości udzielenia pomocy Polsce przez inne sojusznicze państwa⁶⁷.

Współcześnie za najważniejsze uwarunkowania bezpieczeństwa narodowego Polski można uznać:

1. Opóźnienie w rozwoju społeczno-gospodarczym w stosunku do państw Europy Zachodniej szacowane na 30-50 lat.
2. Zapóźnienia w organizacji i funkcjonowaniu instytucji państwa⁶⁸ po okresie państwa totalitarnego.
3. Olbrzymi potencjał (liczbowy i dynamizmu działania) młodego pokolenia Polaków.
4. Szanse wsparcia i zwielokrotnienia wysiłku narodowego przez członkostwo w NATO i UE.
5. Niepewność i niestabilność warunków i organizacji bezpieczeństwa w otoczeniu Polski oraz w środowisku międzynarodowym.
6. Zagrożenie zniweczenia potencjału i szans rozwoju na skutek wewn ętrznych animozji i sporów partyjnych⁶⁹.
7. Odbudowywanie mocarstwowych pozycji przez wielkich sąsiadów Polski.
8. Umiędzynarodowienie, a nawet globalizacja zagrożeń terroryzmem, degradacja środowiska naturalnego, nielegalna migracja oraz epidemie.

W świetle powyższego rodzą się wyzwania stojące przed polityką bezpieczeństwa narodowego oraz zadania polityki bezpieczeństwa narodowego dla strategii bezpieczeństwa narodowego u progu XXI wieku.

Istotnym czynnikiem warunkującym bezpieczeństwo narodowe RP jest też geostrategiczne⁷⁰ położenie Polski.

Miejsce Polski na Ziemi, nasze umiejscowienie na mapie Europy w przewężeniu bałtycko-karpackim stanowiącym najważniejszy równole żnikowy szlak lądowy między Europą Zachodnią i Wschodnią a szerzej między Europą a Azją - stanowi główny i decydujący wyznacznik bezpieczeństwa narodowego Polski⁷¹.

Żeby zrozumieć stojące przed Polską wyzwania w tworzeniu bezpieczeństwa narodowego a zarazem zrozumieć źródła agresji na Polskę z przeszłości należy uznać wyjątkowość i kluczowe znaczenie naszego terytorium dla panowania nad Europą i Światem. Według prof. R. Kuźniara wyjątkowość pozycji geostrategicznej Polski jest powszechnie postrzegana. Jako jeden z pierwszych dostrzegł to Mackinder, który w swej geopolitycznej wizji stosunków międzynarodowych ogłoszonej na początku tego stulecia uznał Europę Środkową za obszar o kluczowym znaczeniu dla panowania nad światem. Historia XX wieku - dwie wojny światowe, zimna wojna, załamanie się podziału Europy - w znacznym stopniu potwierdziła tę koncepcję. Również dzisiaj, w okresie kształtowania się nowego porządku europejskiego, miejsce Polski i jej sytuacja wewnętrzna i międzynarodowa waży w tym procesie. Z tych samych powodów trudne pozostają geostrategiczne uwarunkowania naszych interesów bezpieczeństwa i rozwoju⁷². Z kolei prof. Z. Brzeziński w okresie konfrontacji geostrategicznej USA-ZSRR zaliczał Polskę do kilku kluczowych krajów, które stały się geopolitycznie osiowymi krajami, które są zarówno geostrategicznie ważne, jak i w pewnym sensie "do pochwycenia⁷³.

Oprócz kluczowego znaczenia dla panowania nad Europą i światem drugą główną cechą geostrategiczną jest położenie Polski między dwoma mocarstwami - Niemcami i Rosją. Obydwa mocarstwa dysponują około dwudziestokrotną przewagą potencjału militarnego (ofensywnego, uderzeniowego) nad Polską⁷⁴ i sześciokrotną przewagą ludnościową.

Zachodni sąsiad jest światową potęgą i awangardą ekonomiczną, w stosunku do którego Polska ma według ocen Banku Światowego trzydziestoletnie opóźnienia.

Naturalne są dążenia obydwóch mocarstw do ekspansji kosztem sąsiadów, a większość obecnego terytorium Polski znajdowała się przez wiele wieków w obrębie (pod panowaniem) tych mocarstw. Istotnym czynnikiem jest silnie propaństwowa postawa społeczeństw obydwóch mocarstw.

Położenie geostrategiczne Polski dla tworzenia bezpieczeństwa narodowego ma fundamentalne znaczenie, które można ująć w siedmiu tezach:

1. Polska znajduje się i będzie znajdować pod nieustanną presją i ekspansją ze strony wielkich sąsiadów we wszystkich dziedzinach życia społecznego i funkcjonowania państwowego.
2. Największe zagrożenie dla Polski, tak jak to było w przeszłości, może stanowić połączenie wysiłków obydwóch mocarstw w osłabianiu, bądź likwidacji polskiej państwowości.
3. Sformułowana wiek temu przez R. Dmowskiego, że między Niemcami a Rosją "miejsca na małe, słabe państewko nie ma" oznacza "geostrategiczną" konieczność budowy silnego państwa zdolnego oprzeć się przewadze wielkich sąsiadów.
4. Fundamentem bezpieczeństwa narodowego musi być siła obronna w formie obronnego systemu wojskowego (najogólniej - wojska operacyjne i powszechna Obrona Terytorialna) zdolnego zapewnić skuteczne odstraszanie militarne wynikające z niepokonalności⁷⁵. Są to środki obrony właściwe i konieczne do skutecznego przeciwstawienia się wielokrotnie przeważającemu agresorowi⁷⁶.
5. Członkostwo Polski w NATO, w którym jesteśmy razem z Niemcami czyni jednego z wielkich sąsiadów Polski... sojusznikiem przynajmniej na okres... istnienia NATO.
6. Wsparcie przez Polskę zachowania i umocnienia suwerenności państwowej Ukrainy uniemożliwiające odtworzenie zdolności imperialnych Rosji⁷⁷ jest strategicznie ważnym działaniem dla bezpieczeństwa Polski i całej Europy.
7. Pozyskanie zarówno rządu jak i społeczeństwa⁷⁸ USA - jedynego supermocarstwa jako strategicznego sojusznika i partnera stanowi wielką szansę dla Polski w tworzeniu trwałych podstaw bezpieczeństwa narodowego.

O ile geostrategiczne położenie Polski kształtuje zewnętrzne uwarunkowania bezpieczeństwa narodowego to uwarunkowania geograficzne - najogólniej rozumiane jako fizyczne, przestrzenne i społeczno-gospodarcze właściwości Polski - kształtują wewnętrzne uwarunkowania naszego bezpieczeństwa.

Terytorium Polski o powierzchni ogółem 313 895 km² (obszar lądowy - 311 904 km², morskie wody wewnętrzne - 1991 km²) ma kształt przestrzenny zbliżony do koła, co uznawane jest za korzystne zarówno do obrony jak i zarządzania państwem, zwłaszcza w porównaniu z terytorium II RP.

O ile jednak granice - północno-zachodnia i południowa są naturalne (Bałtyk, Karpaty i Sudety) to granica zachodnia oraz północno-wschodnia i wschodnia są otwarte, pozbawione oparcia o przeszkody terenowe (poza dolnym biegiem Odry). Z uwagi na położenie "zamykające" przez te granice głównej osi geostrategicznej Europy⁷⁹ oraz znaczną długość tych granic (zachodniej - 467 km, północno-wschodniej i wschodniej - 1258) - obrona tych granic oraz kontrola ruchu osób i towarów stanowi jedno z głównych wyzwań bezpieczeństwa narodowego oraz obrony wspólnej NATO a także bezpieczeństwa UE.

Ludność Polski - blisko 39 mln osób (ósme miejsce wśród państw NATO) określa zarówno skalę potrzeb zapewnienia bezpieczeństwa jak i największe potencjalne źródło siły narodowej, którego powszechne włączenie we współtworzenie bezpieczeństwa narodowego jest największą szansą Polski. Oprócz liczby ludności niezwykle korzystna dla bezpieczeństwa narodowego jest prawie jednolita struktura narodowościowa (Polacy - 97,6%). O osobowym potencjale wojskowym Polski świadczą rzeczywiste możliwości mobilizacyjne (mężczyźni w wieku 15-49 lat zdolni do służby wojskowej - ponad 8 mln) oraz liczba mężczyzn osiągających wiek poborowy w danym roku - 336 tys.⁸⁰.

Utrzymujący się od kilku lat katastrofalny wskaźnik dzietności kobiet - 140/100 wobec pożądanego 210-213/100 stanowi najważniejsze zagrożenie bytu narodowego dla obecnego i przyszłych pokoleń Polaków.

Z warunków fizyczno-geograficznych największe, naturalne zagrożenie bezpieczeństwa narodowego stanowią nasze główne rzeki - Odra i Wisła. Jakkolwiek należą do rzek o średniej długości w Europie to jednak pod względem zagrożenia powodziowego - wielkości i szybkości spływu lodu i fali powodziowej należą do najpotężniejszych. èródło tej potęgi tkwi w górskiej zlewni i względnie prostym biegu koryta od gór do morza. Niszczący potencjał obydwóch rzek wyzwala się podczas powodzi również wskutek zaniedbań przeciwpowodziowych - starych (blisko 100-letnich) obwałowaniach, zabudowanych polderach i braku zbiorników retencyjnych. Można więc stwierdzić, że najpotężniejszym zagrożeniem niemilitarnym Polski są i będą powodzie, którym sprostanie stanowi prawie co roku najważniejsze wyzwanie bezpieczeństwa narodowego.

Oprócz wielkich rzek szczególne znaczenie dla bezpieczeństwa narodowego ma infrastruktura drogowa, stanowiąca jeden z sektorów infrastruktury krytycznej81.

Średnia gęstość sieci dróg samochodowych (utwardzonych) w Polsce wynosząca 80 km/100 km² jest wielokrotnie niższa niż w Europie Zachodniej (np. RFN - 182 km/199 km²).

Podstawowe uwarunkowania geograficzne Polski skłaniają do stwierdzenia, że ich wpływ na tworzenie bezpieczeństwa narodowego jest istotny i można go wyrazić w następujących tezach:

• dla zapewnienia skutecznej ochrony i obrony terytorium RP a zarazem wschodniej flanki obrony wspólnej NATO konieczny jest obronny system wojskowy składający się z elitarnych wojsk operacyjnych i powszechnej Obrony Terytorialnej;
• obecny potencjał ludnościowy Polski z największą w Europie populację młodzieży stanowi największą szansę w tworzeniu bezpieczeństwa narodowego, o ile zostanie włączony i wykorzystany w strukturach obrony narodowej oraz gospodarce, kulturze i usługach;
• niski, a nawet ujemny przyrost demograficzny stanowi już obecnie zagrożenie bytu i pomyślności narodowej;
• zagrożenia powodziowe stanowią największe naturalne zagrożenie bezpieczeństwa narodowego;
• mała, w stosunku do Europy Zachodniej, gęstość sieci drogowej oraz jej zły stan techniczny stanowią istotną barierę rozwoju gospodarki oraz jedną z głównych przyczyn katastrofalnego stanu bezpieczeństwa ruchu drogowego, a także ograniczenie możliwości wzmocnienia przez siły NATO obrony terytorium Polski;
• potężne, mimo niedoinwestowania, polskie rolnictwo zapewnia nam bezpieczeństwo żywnościowe wytwarzając również nadwyżki dla eksportu żywności;
• zapewnienie stałych i zróżnicowanych źródeł importu ropy naftowej, i gazu ziemnego będzie warunkować w istotnej części bezpieczeństwo energetyczne Polski mimo posiadania własnych bogatych złóż węgla kamiennego i brunatnego oraz gazu ziemnego;
• potencjał zbrojeniowy polskiego przemysłu stanowi szansę pełnego zaspokojenia potrzeb obronnych Polski;
• zajmujące blisko trzecią część powierzchni Polski lasy są bezcenną wartością i dziedzictwem narodowym, wymagającym stałej ochrony, a zarazem są wielkim walorem obronnym, który należy, tak jak w przeszłości, przygotować i wykorzystać w obronie narodowej.

W podsumowaniu powyższych rozważań należy przyjąć, że:

• tradycje obronne Polski (wojny, bitwy, powstania) stanowią podstawowy składnik wartości i tożsamości narodowej;
• zaniechanie powszechnej obrony narodowej doprowadziło nie tylko do bezbronności, a w konsekwencji do rozbiorów, ale również było głównym źródłem klęsk wojskowych Powstań z powodu braku kadr dowódczych oraz braku powszechnego wyszkolenia wojskowego społeczeństwa;
• powstania narodowe były wielkimi, racjonalnymi dokonaniami patriotycznej części narodu dla odwrócenia skutków anarchii i odzyskania wolności;
• współczesna Polska w tworzeniu bezpieczeństwa narodowego musi oprzeć się i wykorzystać wspaniałe doświadczenia potęgi Polski klasycznej, której bezpieczeństwo zapewniające rozkwit gospodarczy, kulturalny i naukowy opierały się na doskonale zorganizowanej powszechnej obronie narodowej;
• największe zagrożenie dla bezpieczeństwa narodowego Polski w XXI wieku stanowi odwrócenie się Polaków od troski o własne państwo prowadzące do anarchii i bezbronności, czego doświadczyliśmy w XVII i XVIII wieku;
• własne zdolności obronne przede wszystkim, a nie tylko sojusze czy gwarancje innych państw muszą stanowić podstawę tworzenia skutecznego i trwałego bezpieczeństwa narodowego Polski w XXI wieku;
• powszechna służba wojskowa obywateli stanowiła i stanowi, obok kultury, najważniejszy czynnik narodowo i państwowotwórczy, a zarazem główne i niezastępowalne źródło tworzenia siły obronnej jako podstawy bezpieczeństwa narodowego;
• zawczasu przygotowana zdolność do prowadzenia działań nieregularnych (tradycyjne terminy: wojna podjazdowa, szarpana, urywcza) stanowiła i stanowi dla Polski podstawową i skuteczną formę walki zbrojnej w obronie Polski;
• tradycyjne pospolite ruszenie, którego współczesne formy organizacyjne to Armia Krajowa i obecnie to właściwa i konieczna, dla skutecznej obrony Polski, forma powszechnej organizacji wojskowej, która wspólnie z elitarnymi wojskami operacyjnymi tworzy siłę obronną Polski.